Introductie
De Montepulciano-druif, een ware ambassadeur van Midden-Italië, staat misschien niet altijd in de schijnwerpers zoals haar Toscaanse neef Sangiovese, maar haar bijdrage aan het Italiaanse wijnlandschap is van onschatbare waarde. Deze robuuste, donkere druif, die voornamelijk gedijt in de heuvels van de Abruzzen, levert wijnen die zowel toegankelijk als verrassend complex kunnen zijn. Het is een druivenras dat, mits met respect behandeld, wijnen voortbrengt die de ziel van het Italiaanse platteland weerspiegelen: puur, krachtig en vol van smaak.
Wat Montepulciano zo bijzonder maakt, is zijn vermogen om wijnen te produceren met een diepe kleur, een rijke fruitigheid en een aangename structuur, zonder te zwaar of tanninerijk te worden. Het is een druif die veel te bieden heeft, van verfrissende, fruitige rode wijnen voor alledag tot complexe, gerijpte exemplaren die de tand des tijds moeiteloos doorstaan. Vaak wordt hij verward met de Vino Nobile di Montepulciano uit Toscane, een wijn die echter van de Sangiovese-druif wordt gemaakt. Dit misverstand onderstreept de noodzaak om de Montepulciano-druif en haar unieke karakter beter te leren kennen en te waarderen.
Oorsprong & Geschiedenis
De wortels van de Montepulciano-druif liggen diep verankerd in de Abruzzen, een regio in het hart van Italië die zich uitstrekt van de Adriatische kust tot de imposante Apennijnen. Hoewel de exacte genetische oorsprong gehuld is in de nevelen van de geschiedenis, wordt aangenomen dat de druif al sinds de oudheid in dit gebied wordt gecultiveerd. Sommige theorieën suggereren dat de druif mogelijk is geïntroduceerd door de Etrusken of de Romeinen, maar de sterkste aanwijzingen wijzen op een inheemse evolutie in de bergachtige, maar toch maritiem beïnvloede omgeving van de Abruzzen.
De naam ‘Montepulciano’ zelf is een bron van enige verwarring en misverstanden. Zoals eerder vermeld, heeft de druif geen directe relatie met de stad Montepulciano in Toscane, waar de beroemde Vino Nobile di Montepulciano wordt geproduceerd op basis van Sangiovese. De etymologie van de naam voor de druif is eerder onduidelijk; het zou kunnen verwijzen naar een oude, niet langer bestaande plaatsnaam in de Abruzzen, of een generieke verwijzing zijn naar ‘wijn van de bergen’ of zelfs een verbastering van ‘monte pulcher’, wat ‘mooie berg’ betekent. Een andere theorie is dat de druif in het verleden mogelijk werd aangezien voor een variëteit die afkomstig was uit de omgeving van de Toscaanse stad, vanwege een zekere oppervlakkige gelijkenis in de wijnen. Het is echter cruciaal om te onthouden dat de Montepulciano-druif en de Vino Nobile di Montepulciano twee totaal verschillende entiteiten zijn.
Historisch gezien was Montepulciano lange tijd een productieve, betrouwbare druif die vooral lokaal werd gewaardeerd. Hij stond bekend om zijn vermogen om grote oogsten te leveren en werd vaak gebruikt in blends om kleur en body te geven aan lichtere wijnen. Pas in de tweede helft van de 20e eeuw begon men de potentie van Montepulciano als een single-varietal wijn te erkennen. Producenten in de Abruzzen en omliggende regio’s begonnen te experimenteren met lagere opbrengsten en betere vinificatietechnieken, wat leidde tot de productie van wijnen van hogere kwaliteit die de unieke kenmerken van de druif echt tot uiting brachten. De synoniemen Cordisco en Morellone zijn testamenten van zijn diepe lokale verankering, waarbij ‘Morellone’ vaak verwijst naar de donkere, bijna moerbei-achtige kleur van de druif.
Kenmerken van de Druif
De Montepulciano-druif is een imposante verschijning in de wijngaard, en haar uiterlijke kenmerken dragen bij aan de robuuste wijnen die ervan gemaakt worden. De bessen zijn middelgroot tot groot, met een opvallend donkerblauwe tot bijna zwarte schil. Deze dikke schil is rijk aan anthocyanen (kleurstoffen) en tannines, wat de wijnen hun diepe, robijnrode kleur en stevige structuur geeft. De trossen zijn doorgaans middelgroot tot groot, kegelvormig of piramidaal, en vrij compact, wat een indicatie is van de productiviteit van de wijnstok. De bladeren zijn middelgroot, vijflobbig en hebben een donkergroene kleur.
Wat de groeieigenschappen betreft, staat Montepulciano bekend als een krachtige en productieve druivensoort. Dit vereist zorgvuldig beheer in de wijngaard, zoals snoeien en groene oogst (verwijderen van overtollige trossen), om de opbrengsten te beperken en zo de concentratie en kwaliteit van de druiven te verbeteren. De druif loopt relatief laat uit, wat een voordeel is omdat het de jonge scheuten beschermt tegen late voorjaarsvorst. De rijpingsperiode is laat, wat betekent dat de druif een lang, warm groeiseizoen nodig heeft om volledig fenolisch rijp te worden. Dit late rijpingsproces is cruciaal voor de ontwikkeling van complexe aroma’s en de verzachting van de tannines.
Montepulciano is over het algemeen een redelijk resistente druivensoort, wat bijdraagt aan zijn populariteit bij wijnbouwers. Hij heeft een goede weerstand tegen botrytis (edele rotting) dankzij zijn dikke schil. Echter, net als veel andere Vitis vinifera variëteiten, is hij wel gevoelig voor meeldauw (zowel valse als echte meeldauw), vooral in vochtige omstandigheden. Goed beheer van het bladerdak om luchtcirculatie te bevorderen is daarom essentieel om deze ziektes te voorkomen. De robuustheid van de druif en zijn aanpassingsvermogen aan diverse bodemsoorten maken hem tot een betrouwbare keuze in de wijngaard, mits hij de nodige warmte en zonneschijn krijgt om zijn volle potentieel te bereiken.
Klimaat & Terroir
De Montepulciano-druif vindt zijn ideale thuis in een warm, gematigd klimaat, waar hij de lange, zonnige dagen krijgt die nodig zijn voor zijn late rijping. De Abruzzen, zijn thuisbasis, biedt precies deze omstandigheden. Hier wordt het klimaat gekenmerkt door warme zomers en milde winters, met een cruciale invloed van zowel de Adriatische Zee in het oosten als de Apennijnen in het westen. De zeebries zorgt voor verkoeling en vochtigheid, terwijl de bergen beschutting bieden en zorgen voor aanzienlijke temperatuurverschillen tussen dag en nacht. Deze diurnale schommelingen zijn van vitaal belang; ze helpen de druiven om hun zuren te behouden en dragen bij aan de ontwikkeling van complexe aromatische verbindingen, terwijl de suikeraccumulatie gestaag voortschrijdt.
De bodemvoorkeur van Montepulciano is specifiek: kleirijke bodems op glooiende hellingen. Klei is uitstekend in het vasthouden van water en voedingsstoffen, wat essentieel is voor de krachtige groei van de wijnstok en de ontwikkeling van geconcentreerde druiven, vooral tijdens drogere periodes. De glooiende hellingen zorgen voor een goede drainage, voorkomen wateroverlast en maximaliseren de blootstelling aan de zon, wat cruciaal is voor de late rijping van de druif. In veel van de beste wijngaarden van de Abruzzen vinden we een mix van klei met kalksteen, wat de wijnen een extra minerale complexiteit en structuur kan geven. Zandsteen en mergel komen ook voor en dragen bij aan de diversiteit van de terroir-expressie.
De hoogte van de wijngaarden speelt een belangrijke rol in de kwaliteit van de Montepulciano-wijnen. Veel van de beste wijngaarden liggen op 200 tot 500 meter boven zeeniveau. Op deze hoogtes zijn de temperaturen over het algemeen koeler, wat de rijpingsperiode verder verlengt en de druif in staat stelt om een dieper scala aan aroma’s en smaken te ontwikkelen, terwijl de frisheid van de zuren behouden blijft. De combinatie van een warm, gematigd klimaat, kleirijke bodems op goed gedraineerde hellingen en de verkoelende invloed van hoogte en zeebries creëert de ideale omstandigheden voor Montepulciano om zijn beste resultaten te leveren: wijnen die rijk zijn aan fruit, met een gebalanceerde zuurgraad en zachte, rijpe tannines.
Smaakprofiel & Aroma’s
Montepulciano-wijnen kenmerken zich door een uitnodigend en complex smaakprofiel, dat zowel toegankelijk als verrassend diep kan zijn, afhankelijk van de vinificatie en rijping. De kleur is doorgaans diep robijnrood, vaak met paarse reflecties in zijn jeugd.
De primaire aroma’s worden gedomineerd door donker fruit. Denk aan rijpe kersen, zwarte pruimen en bramen. In wijnen van koelere terroirs of in bepaalde jaargangen kunnen ook nuances van rood fruit zoals cranberry of zure kers naar voren komen. Naast het fruitige spectrum zijn er vaak florale toetsen van viooltjes en een kenmerkende kruidigheid die doet denken aan zoethout, gedroogde Provençaalse kruiden of oregano. Soms, vooral als de druif niet volledig rijp is, kan een lichte hint van groene paprika aanwezig zijn, wat bijdraagt aan de hartige complexiteit.
Secundaire aroma’s ontstaan tijdens het vinificatieproces en zijn sterk afhankelijk van de gebruikte technieken. Indien de wijn wordt gerijpt op eikenhouten vaten, kunnen aroma’s van vanille, toast, koffie, chocolade en een vleugje kruidnagel of nootmuskaat zich ontwikkelen. Deze aroma’s integreren zich met het fruit en voegen lagen van complexiteit toe. Wijnen die uitsluitend op roestvrij staal of beton zijn gerijpt, zullen daarentegen de primaire fruitaroma’s puurder en frisser presenteren.
Naarmate de wijn rijpt, ontwikkelen zich tertiaire aroma’s. Deze omvatten aardse tonen zoals bosgrond, paddenstoelen, en meer animale nuances zoals leer en tabak. Ook gedroogd fruit, zoals pruimen en vijgen, kan naar voren komen, wat de wijn een meer complexe en gelaagde dimensie geeft.
Wat de structuur betreft, heeft Montepulciano een medium-volle body. Dit betekent dat de wijn een aangenaam mondgevoel heeft, zonder overweldigend zwaar te zijn. De zuurgraad is medium, wat zorgt voor frisheid en balans, en voorkomt dat de wijn log aanvoelt. Deze levendige zuurgraad maakt Montepulciano ook tot een uitstekende begeleider bij diverse gerechten. De tannine is eveneens medium; de tannines zijn doorgaans rijp en goed geïntegreerd, wat de wijn een aangename grip geeft zonder stroef of bitter te zijn. Ze dragen bij aan de structuur en het rijpingspotentieel, maar maken de wijn ook in zijn jeugd al toegankelijk.
Over het algemeen biedt Montepulciano een profiel dat zowel fruit-gedreven als hartig is, met een goede balans tussen rijpheid, frisheid en structuur. Het is een wijn die gemakkelijk te drinken is, maar tegelijkertijd genoeg diepgang heeft om de meer ervaren wijndrinker te boeien.
Belangrijkste Wijnregio’s
Hoewel Montepulciano in verschillende delen van Italië en zelfs daarbuiten wordt aangeplant, is zijn hartland onbetwistbaar Midden-Italië. Hier heeft de druif zich gevestigd als een van de meest belangrijke en kwaliteitsvolle variëteiten.
Abruzzen
De Abruzzen is de bakermat en het epicentrum van de Montepulciano-druif. Hier bereikt de druif zijn meest expressieve en kwalitatieve vormen. De appellatie Montepulciano d’Abruzzo DOC is de meest voorkomende en omvat een breed scala aan stijlen. Van eenvoudige, fruitige wijnen voor dagelijks genot tot complexe, gerijpte exemplaren die kunnen wedijveren met de groten.
De wijngaarden liggen vaak op glooiende heuvels die uitkijken over de Adriatische Zee, met de majestueuze Apennijnen op de achtergrond. Deze combinatie van maritieme invloeden en berglucht zorgt voor ideale groeiomstandigheden.
Een belangrijke subzone is Montepulciano d’Abruzzo Colline Teramane DOCG, die in 2003 de hoogste DOCG-status kreeg. Deze wijnen, afkomstig uit de heuvels rond Teramo, staan bekend om hun diepere concentratie, elegantie en uitstekende rijpingspotentieel. Producenten hier leggen vaak de nadruk op lagere opbrengsten en langere rijping op hout.
De stijl van Montepulciano d’Abruzzo varieert. Traditionele producenten zoals Emidio Pepe en Valentini staan bekend om hun biodynamische aanpak en de productie van ongelooflijk langlevende wijnen die decennia kunnen rijpen, vaak met aardse, animale en complexe tertiaire aroma’s. Modernere producenten zoals Masciarelli en Fantini (Farnese Vini) produceren vaak fruitigere, rondere wijnen met een subtielere houtinvloed die sneller toegankelijk zijn. De Abruzzen produceert ook de roze wijn Cerasuolo d’Abruzzo DOC, een verfrissende, fruitige rosé met een karakteristieke kersenrode kleur.
Marche
Ten noorden van de Abruzzen ligt de regio Marche, waar Montepulciano ook een belangrijke rol speelt, vaak in blends met Sangiovese.
In de appellatie Rosso Conero DOC (rond de Monte Conero, een kalkstenen berg bij Ancona) is Montepulciano de dominante druif, vaak 100% of met een klein deel Sangiovese. De wijnen zijn hier vaak krachtiger, met een uitgesproken mineraliteit door de nabijheid van de zee en de kalkrijke bodems. Ze vertonen een goede structuur en kunnen uitstekend rijpen.
De Rosso Piceno DOC is een bredere appellatie in het zuidelijke deel van Marche, waar Montepulciano en Sangiovese de belangrijkste druiven zijn. Hierdoor zijn de wijnen vaak fruitiger en toegankelijker dan die van de Conero, met een zachte structuur.
Molise
Molise, een kleine regio ten zuiden van de Abruzzen, deelt veel van dezelfde geografische en klimatologische kenmerken. Montepulciano wordt hier ook aangeplant en draagt bij aan de Molise DOC wijnen, vaak in blends met andere lokale druiven. De wijnen zijn vergelijkbaar in stijl met die van de Abruzzen, maar de regio is minder bekend op internationaal niveau.
Puglia
Verder naar het zuiden, in Puglia, wordt Montepulciano sporadisch aangeplant. Hier wordt het vaak gebruikt in blends om kleur, body en structuur toe te voegen aan wijnen gemaakt van inheemse druiven zoals Negroamaro en Primitivo. Het is zelden een single-varietal wijn in deze regio.
Buiten Italië
Hoewel Montepulciano stevig geworteld is in Italië, zijn er kleine, experimentele aanplantingen buiten de landsgrenzen. In Australië, Californië en Argentinië wordt de druif met wisselend succes aangeplant. Deze aanplantingen tonen aan dat Montepulciano potentieel heeft in warme klimaten, waar het zijn fruitige karakter kan behouden en tegelijkertijd een mooie structuur kan ontwikkelen. De wijnen van deze ‘nieuwe wereld’ Montepulciano’s kunnen echter variëren in stijl, afhankelijk van de lokale terroir en vinificatiemethoden.
Vinificatie & Wijnstijlen
De veelzijdigheid van de Montepulciano-druif komt duidelijk tot uiting in de diverse vinificatiepraktijken en wijnstijlen die ermee worden gecreëerd. De druif leent zich uitstekend voor de productie van zowel frisse, jonge wijnen als complexe, rijpingswaardige exemplaren.
Het meest voorkomende wijntype is ongetwijfeld de droge rode wijn. De meeste Montepulciano d’Abruzzo-wijnen, vooral die van hogere kwaliteit of met een specifieke herkomstbenaming zoals Colline Teramane DOCG, worden geproduceerd als single varietal wijnen, wat betekent dat ze voor 100% uit Montepulciano-druiven bestaan. Dit stelt de druif in staat om zijn pure karakter en terroir-expressie ten volle te tonen.
Daarnaast wordt Montepulciano ook gebruikt in blends. Vooral in de Marche-regio wordt hij vaak gemengd met Sangiovese, de iconische Toscaanse druif. Montepulciano voegt kleur, body, een rijkere fruitigheid en zachte tannines toe aan Sangiovese, die van nature hogere zuren en soms scherpere tannines kan hebben. Dit resulteert in wijnen die een mooie balans vinden tussen de elegantie van Sangiovese en de kracht van Montepulciano. Minder vaak wordt hij gemengd met internationale variëteiten zoals Merlot of Cabernet Sauvignon, hoewel dit in sommige experimentele wijnen kan voorkomen.
Een unieke en belangrijke wijnstijl is de Cerasuolo d’Abruzzo DOC. Dit is een roséwijn gemaakt van Montepulciano-druiven. Het woord ‘Cerasuolo’ betekent ‘kerskleurig’ en verwijst naar de opvallend diepe, kersenrode kleur van de wijn, die veel intenser is dan die van de meeste roséwijnen. Deze kleur wordt bereikt door een zeer korte maceratieperiode (enkele uren) van de druivenschillen met het most, voordat de schillen worden verwijderd en de fermentatie verdergaat. Cerasuolo d’Abruzzo wordt doorgaans gefermenteerd en gerijpt in roestvrijstalen tanks om de primaire fruitaroma’s en frisheid te behouden. Het is een levendige, fruitige en verfrissende wijn, perfect voor de zomermaanden.
Wat betreft de rijping en het gebruik van hout, zijn er twee hoofdfilosofieën:
* Roestvrij staal of beton: Veel van de jongere, fruitigere Montepulciano-wijnen worden uitsluitend in roestvrijstalen tanks of betonnen vaten gerijpt. Dit minimaliseert de invloed van zuurstof en hout, waardoor de pure fruitaroma’s, de levendige zuurgraad en de frisheid van de druif centraal staan. Deze wijnen zijn bedoeld voor relatief snelle consumptie en zijn uitstekende begeleiders bij lichtere maaltijden.
* Eikenhouten vaten: Voor complexere en rijpingswaardige Montepulciano-wijnen wordt vaak eikenhout gebruikt. Hier zijn ook weer verschillende benaderingen:
* Grote, oude houten vaten (botti): Dit is de traditionele aanpak, vooral bij iconische producenten als Emidio Pepe en Valentini. Deze grote vaten (vaak van Slavonisch eiken) zorgen voor een langzame, gecontroleerde oxidatie die de wijn complexer maakt en de tannines verzacht, zonder de fruitigheid te overschaduwen met uitgesproken houtaroma’s. De wijnen die hieruit voortkomen, zijn vaak zeer langlevend.
* Kleine, nieuwe eikenhouten vaten (barriques): Deze modernere aanpak, vaak toegepast door producenten die een internationalere stijl nastreven, voegt meer uitgesproken aroma’s van vanille, toast, koffie en kruiden toe aan de wijn. De kleinere vaten en het nieuwe hout zorgen voor een snellere micro-oxidatie en kunnen de tannines verder verzachten, wat resulteert in een rondere, rijkere wijn met een meer uitgesproken houtkarakter.
De keuze voor een bepaalde vinificatiestijl hangt af van het gewenste eindproduct en de filosofie van de wijnmaker, maar Montepulciano bewijst keer op keer dat hij de flexibiliteit heeft om zich aan te passen en toch zijn unieke identiteit te behouden.
Spijs & Wijn
De Montepulciano-druif, met zijn medium-volle body, uitgebalanceerde zuurgraad en zachte tannines, is een ware droompartner voor een breed scala aan gerechten. Zijn fruitige, hartige karakter maakt hem bijzonder veelzijdig en geschikt voor zowel traditionele Italiaanse keuken als meer internationale gerechten.
De wijn is perfect bij pasta all’amatriciana. De rijke tomatensaus, de zoute guanciale (gezouten varkenswang) en de pittige pecorino kaas vragen om een wijn met voldoende fruitigheid en structuur. De medium zuurgraad van Montepulciano snijdt prachtig door de rijkdom van de saus, terwijl de donkere fruitaroma’s en de hartige ondertonen de smaken van de guanciale en tomaat aanvullen.
Een andere klassieke combinatie is met arrosticini, de typische lamsspiesjes uit de Abruzzen. Deze kleine, gegrilde stukjes lamsvlees, vaak gekruid met rozemarijn en peper, zijn eenvoudig maar vol van smaak. De Montepulciano, vooral een fruitige, niet te zwaar geouderde variant, vormt een ideale tegenhanger. De tannines van de wijn reinigen het palet van het vet van het lamsvlees, terwijl de fruitigheid de rokerige, gegrilde smaken prachtig complimenteert.
In bredere zin past Montepulciano uitstekend bij gegrild vlees in het algemeen. Of het nu gaat om een sappige biefstuk, lamskoteletten, varkensworstjes of een mixed grill, de wijn kan de rijkdom en de rokerige smaken van het vlees perfect aan. Zijn structuur en fruitigheid creëren een harmonieus geheel zonder de smaken te overheersen.
Ook bij rijpe kazen komt Montepulciano goed tot zijn recht. Denk aan harde, zoute kazen zoals Pecorino Romano, Parmigiano Reggiano of een gerijpte Provolone. De fruitigheid van de wijn balanceert de zoutigheid en de umami van de kaas, terwijl de tannines en zuren zorgen voor een fris mondgevoel.
Naast deze specifieke suggesties is Montepulciano ook een uitstekende keuze bij:
* Hartige stoofschotels, zoals ossobuco of een runderstoofpot.
* Pizza en lasagna, waar zijn fruitigheid en zuurgraad de tomatensaus en kaas aanvullen.
* Gerechten met paddenstoelen, zoals risotto ai funghi of gegrilde portobello.
* Charcuterie en antipasti, vooral met salami en gedroogde hammen.
De serveertemperatuur voor Montepulciano-wijnen ligt ideaal tussen 16-18°C. Bij deze temperatuur komen de fruitaroma’s en de complexiteit het best tot hun recht. Te koud geserveerd kan de wijn gesloten en strak aanvoelen, terwijl te warm de alcohol kan benadrukken en de wijn log kan maken.
Wat het glas betreft, volstaat een universeel rood wijnglas of een Bordeaux-stijl glas. De middelgrote kom en de taps toelopende opening helpen om de aroma’s te concentreren en de wijn voldoende te laten ademen, wat bijdraagt aan een optimale proefervaring.
