Introductie

Catarratto, een naam die onlosmakelijk verbonden is met het zonovergoten eiland Sicilië, is meer dan zomaar een druivenras; het is de ziel van de Siciliaanse witte wijn. Lange tijd stond deze robuuste inheemse variëteit bekend als de werkpaarddruif, verantwoordelijk voor grote volumes bulkwijn en de onmisbare basis voor de beroemde Marsala-wijn. Historisch gezien was Catarratto zelfs de meest aangeplante druif van heel Italië, een bewijs van zijn weerbaarheid en productiviteit in het warme mediterrane klimaat.

Echter, de laatste decennia heeft Catarratto een opmerkelijke transformatie ondergaan. Waar kwantiteit ooit voorop stond, richten steeds meer toegewijde wijnmakers zich nu op kwaliteit, het potentieel van de druif ontsluitend voor elegante, frisse en karaktervolle droge witte wijnen. Deze hernieuwde waardering heeft geleid tot een daling in het totale aanplant, maar een stijging in de expressiviteit en finesse van de wijnen die ervan worden gemaakt. Van de minerale expressie van vulkanische bodems tot de zilte frisheid van kustgebieden, Catarratto toont een verrassende veelzijdigheid die de moderne wijnliefhebber steeds meer weet te bekoren.

Oorsprong & Geschiedenis

De wortels van Catarratto reiken diep in de geschiedenis van Sicilië, een eiland dat al millennia lang een kruispunt van culturen en wijnbouw is. Hoewel de exacte ontstaansdatum moeilijk te bepalen is, suggereren ampelografische studies en archeologische vondsten dat Catarratto al in de oudheid op Sicilië werd verbouwd, mogelijk door de Grieken die het eiland koloniseerden en hun wijnbouwtradities meebrachten. De druif is een ware inheemse soort, perfect aangepast aan de unieke omstandigheden van het eiland.

Gedurende vele eeuwen groeide de populariteit van Catarratto gestaag, vooral dankzij zijn betrouwbare opbrengsten en aanpassingsvermogen aan de droge, hete zomers van Sicilië. Tegen de 20e eeuw was het uitgegroeid tot de meest aangeplante druif van Sicilië en zelfs van heel Italië. Het speelde een cruciale rol in de productie van Marsala, de beroemde versterkte wijn van West-Sicilië, waar het de ruggengraat vormde van veel van de blends. Daarnaast diende het als basis voor een aanzienlijk deel van de anonieme bulkwijn die van het eiland werd verscheept.

De naam ‘Catarratto’ zelf is intrigerend. Er wordt gespeculeerd dat de naam afkomstig is van het Griekse woord ‘katarrhaktes’, wat ‘waterval’ of ‘cascade’ betekent, mogelijk verwijzend naar de manier waarop de grote trossen van de druif langs de wijnstok hangen, of naar de overvloedige opbrengsten die de druif kan produceren. Een andere theorie verbindt het met het Arabische woord ‘kattar’, wat ‘druppelen’ betekent, wat ook zou kunnen verwijzen naar de saprijke bessen. Ongeacht de precieze etymologie, de naam weerspiegelt de historische associatie van de druif met productiviteit en overvloed. Pas in recentere tijden, met een groeiende focus op kwaliteitswijnbouw en de herontdekking van inheemse druivenrassen, is de reputatie van Catarratto verschoven van een kwantiteitsdruif naar een bron van karaktervolle, gastronomische witte wijnen.

Kenmerken van de Druif

Catarratto is een robuuste en veerkrachtige druif, perfect aangepast aan zijn Siciliaanse thuisland. De uiterlijke kenmerken van de druif zijn typisch voor een inheemse variëteit die is geëvolueerd in een warm klimaat. De bessen zijn middelgroot tot groot, met een schil die varieert van medium dikte tot relatief dun, afhankelijk van de kloon. De kleur is een aantrekkelijk groengeel, dat bij optimale rijpheid evolueert naar een dieper goudgeel. Vaak zijn de bessen bedekt met een fijne, wazige pruina, een natuurlijke waslaag die de druiven beschermt tegen uitdroging en ziekten. De trossen zijn doorgaans groot en conisch, soms compact, wat bijdraagt aan de hoge opbrengsten waar de druif om bekend staat.

Qua groeieigenschappen is Catarratto een druif met een hoge groeikracht (vigor) en een zeer hoge productiviteit. Dit laatste aspect was historisch gezien een van de belangrijkste redenen voor zijn wijdverspreide aanplant, aangezien het betrouwbaar grote oogsten kon leveren. De druif bot vroeg in het seizoen en bloeit midden in het seizoen, met een middenrijpingsperiode. Dit betekent dat de oogst doorgaans plaatsvindt in de tweede helft van september, afhankelijk van de specifieke kloon, het terroir en de gewenste rijpheid.

Wat de gevoeligheid voor ziektes betreft, is Catarratto relatief weerbaar, maar niet immuun. Het heeft een matige gevoeligheid voor poedermeeldauw (oidium) en valse meeldauw (peronospora), vooral in vochtige omstandigheden of bij een te dichte bladhuif. De dikkere schil van sommige klonen biedt echter een goede natuurlijke weerstand tegen botrytis cinerea (grijze rot), wat een voordeel is in regio’s met onverwachte herfstregens. Een aandachtspunt voor wijnmakers is de gevoeligheid voor waterstress, wat in de droge Siciliaanse zomers zorgvuldig management van de wijngaard vereist, hoewel de druif over het algemeen goed omgaat met droogte.

Binnen het Catarratto-ras zijn er twee belangrijke klonen die van oudsher worden onderscheiden: Catarratto Bianco Comune en Catarratto Bianco Lucido.
* Catarratto Bianco Comune is de meest wijdverspreide en productieve kloon. Het staat bekend om zijn hoge opbrengsten en werd traditioneel veel gebruikt voor bulkwijn en Marsala. Recent onderzoek heeft aangetoond dat Catarratto Bianco Comune een natuurlijke kruising is van Catarratto Bianco Lucido en Zibibbo (Muscat of Alexandria), wat zijn aromatische complexiteit en aanpassingsvermogen verklaart.
* Catarratto Bianco Lucido dankt zijn naam aan zijn ‘glanzende’ (lucido) bessen, die een dunnere en gladdere schil hebben dan de Comune-kloon. Deze kloon wordt doorgaans beschouwd als de kwalitatief superieure variëteit voor de productie van droge, single-varietal wijnen. Lucido-wijnen hebben vaak een hogere zuurgraad, meer uitgesproken minerale tonen en een verfijnder aromatisch profiel, waardoor ze de voorkeur genieten van wijnmakers die streven naar expressieve, terroirgedreven wijnen.

Deze verschillen in klonen dragen bij aan de diversiteit van Catarratto-wijnen en stellen wijnmakers in staat om de juiste kloon te selecteren voor hun specifieke doelen, variërend van frisse, jonge wijnen tot meer gestructureerde en complexe exemplaren.

Klimaat & Terroir

Catarratto gedijt het best in een warm mediterraan klimaat met droge zomers, precies de omstandigheden die zo kenmerkend zijn voor Sicilië. Dit klimaat wordt gekenmerkt door lange, hete en zonnige dagen, afgewisseld met aanzienlijke temperatuurverschillen tussen dag en nacht, vooral op grotere hoogtes. Deze diurnale schommelingen zijn cruciaal; ze helpen de druiven om hun zuren te behouden en complexe aroma’s te ontwikkelen, ondanks de intense hitte overdag. De constante aanwezigheid van de zee en de bijbehorende zeewind (de “Maestrale” of “Scirocco”) speelt ook een belangrijke rol door de wijngaarden te ventileren, wat de druk van schimmelziekten vermindert en de druiven helpt af te koelen.

Wat de bodemvoorkeur betreft, is Catarratto verrassend veelzijdig, maar presteert het uitzonderlijk goed op specifieke terroirs die bijdragen aan de finesse van de wijn.
* Vulkanische bodems: Vooral rond de Etna-vulkaan, waar Catarratto steeds vaker wordt aangeplant, geven deze bodems de wijnen een kenmerkende minerale ruggengraat en een rokerige toets. De porositeit van vulkanische as en lavasteen zorgt voor uitstekende drainage, terwijl de rijkdom aan mineralen de complexiteit van de wijn bevordert.
* Kalkhoudende (limestone) bodems: In de heuvels van West-Sicilië, met name in gebieden zoals de provincie Trapani, zijn kalksteenbodems wijdverspreid. Deze bodems staan bekend om hun vermogen om water vast te houden in droge periodes en dragen bij aan wijnen met een hogere zuurgraad, een ziltige mineraliteit en een fijnere textuur. Ze stimuleren ook de ontwikkeling van delicate bloemige en citrusaroma’s.
* Klei- en leemhoudende bodems: Deze bodems komen ook voor op Sicilië en bieden een goede balans tussen waterretentie en drainage. Ze kunnen Catarratto-wijnen een iets vollere body en rijpere fruitaroma’s geven.

De hoogte van de wijngaarden is een andere kritische factor voor de productie van kwalitatieve Catarratto. Hoewel de druif goed gedijt op zeeniveau, wordt Catarratto voor de beste droge witte wijnen vaak aangeplant op hoogtes tussen 400 en 800 meter boven zeeniveau. Op deze hoogtes zijn de nachten koeler, wat de druiven in staat stelt hun natuurlijke zuurgraad te behouden en trager te rijpen. Dit langzamere rijpingsproces resulteert in een grotere concentratie van aromatische verbindingen en een betere balans tussen suiker en zuur, essentieel voor een frisse en elegante wijn.

De combinatie van intense zonneschijn, een verkoelende zeebries, aanzienlijke temperatuurverschillen tussen dag en nacht, en de juiste bodemsoort is wat de beste Catarratto-wijnen voortbrengt. Wijnmakers die deze omstandigheden optimaal benutten en de opbrengsten beperken, kunnen de ware potentie van deze unieke Siciliaanse druif ontsluiten.

Smaakprofiel & Aroma’s

Catarratto-wijnen, vooral die gemaakt van de Lucido-kloon en met een focus op kwaliteit, bieden een verfrissend en uitnodigend smaakprofiel dat vaak wordt gekenmerkt door zijn balans en mediterrane expressie. De body van Catarratto is doorgaans licht tot medium, wat het een toegankelijke en makkelijk drinkbare wijn maakt. De zuurgraad is medium, wat zorgt voor een levendige frisheid zonder agressief te zijn, en perfect in evenwicht is met het fruit. Als witte druif heeft Catarratto van nature geen tannines, hoewel een lichte fenolische grip kan voorkomen bij wijnen met uitgebreide schilcontact.

De primaire aroma’s van Catarratto zijn helder en uitnodigend:
* Fruitig: Citrusvruchten staan centraal, met prominente tonen van citroen, grapefruit en groene appel. Rijpere exemplaren kunnen hints van witte perzik en abrikoos tonen, en soms, vooral in warmere terroirs, een vleugje tropisch fruit zoals ananas of meloen.
* Bloemig: Delicate witte bloemen zoals oranjebloesem, jasmijn en acacia voegen een elegante dimensie toe.
* Kruidig/Herbacee: Een subtiele aanwezigheid van mediterrane kruiden zoals tijm, salie of venkel kan de complexiteit verhogen, vooral in wijnen afkomstig van hooggelegen wijngaarden.

Secundaire aroma’s, die ontstaan tijdens de vinificatie, dragen bij aan de textuur en complexiteit:
* Roestvrij staal/Geen eiken: De meeste Catarratto-wijnen worden gerijpt in roestvrijstalen tanks om de puurheid van het fruit en de minerale expressie te behouden. Dit resulteert in wijnen die fris, krokant en levendig zijn, met een focus op de primaire aroma’s en een duidelijke minerale afdronk.
* Sur Lie (rijping op droesem): Sommige producenten kiezen voor rijping op de fijne droesem om de wijn meer textuur, body en complexiteit te geven. Dit kan leiden tot subtiele tonen van brioche, gist of noten, en een ronder mondgevoel.
* Lichte eikenrijping: Hoewel zeldzaam, experimenteren enkele premium producenten met korte periodes van rijping in grote, oude houten vaten (botti) of neutrale eikenhouten vaten. Dit is niet bedoeld om eikenaroma’s te introduceren, maar om de textuur te verbeteren en de wijn meer structuur te geven, zonder de delicate fruitigheid te overweldigen. Wanneer nieuw eikenhout wordt gebruikt, wat zeer ongebruikelijk is, kunnen lichte vanille- of toasttonen ontstaan.

Tertiaire aroma’s, die zich ontwikkelen bij flesrijping, zijn minder prominent, aangezien Catarratto doorgaans jong wordt gedronken voor zijn frisheid. Echter, goed gemaakte exemplaren, vooral die met een solide minerale structuur, kunnen zich over enkele jaren op fles ontwikkelen. Ze kunnen dan complexere tonen van honing, bijenwas, gedroogde kruiden of een lichte amandelnoot vertonen, terwijl de fruitigheid subtieler en geconcentreerder wordt.

In de mond presenteert Catarratto zich vaak met een verfrissende zuurgraad en een karakteristieke minerale afdronk, die soms doet denken aan natte steen of een ziltige toets, vooral in wijnen afkomstig van vulkanische of kalkhoudende bodems nabij de kust. Dit maakt het een uitzonderlijk gastronomische wijn, die zowel op zichzelf als in combinatie met een breed scala aan gerechten schittert.

Belangrijkste Wijnregio’s

Catarratto is onlosmakelijk verbonden met Sicilië, waar het verreweg het meest wordt aangeplant. Hoewel de totale aanplant de afgelopen decennia is afgenomen ten gunste van andere inheemse en internationale rassen, blijft Sicilië de onbetwiste thuishaven van deze druif. Binnen Sicilië zijn er echter belangrijke regionale verschillen in terroir en vinificatiestijl die leiden tot diverse expressies van Catarratto.

West-Sicilië (Trapani, Marsala)

West-Sicilië, met name de provincie Trapani, is van oudsher het epicentrum van Catarratto. Dit is het gebied waar de druif historisch het meest wijdverspreid was en waar het de ruggengraat vormde van de beroemde Marsala-wijnen. De vruchtbare vlaktes en glooiende heuvels hier, vaak met kalkhoudende en klei-leemachtige bodems, zijn ideaal voor de hoge productiviteit van de Catarratto Bianco Comune-kloon.

Traditioneel werd hier veel bulkwijn geproduceerd, maar de laatste jaren is er een sterke verschuiving naar kwaliteitsgerichte, droge witte wijnen. Producenten zoals Donnafugata en Planeta hebben een belangrijke rol gespeeld in het herdefiniëren van Catarratto, door te focussen op lagere rendementen en moderne vinificatietechnieken. De wijnen uit deze regio zijn vaak iets voller van body, met rijpere citrus- en steenfruitaroma’s, en een zachte mineraliteit. Ze kunnen een licht ziltige toets hebben door de nabijheid van de zee. Enkele producenten experimenteren ook met Catarratto Bianco Lucido, wat resulteert in wijnen met meer verfijning en zuren.

Etna DOC

De Etna DOC, gelegen op de flanken van de actieve vulkaan Etna in Oost-Sicilië, is een relatief nieuwe, maar snelgroeiende regio voor Catarratto. Hoewel Carricante de primaire witte druif van Etna is, wordt Catarratto hier steeds vaker aangeplant, vaak op hoogtes tussen 500 en 900 meter boven zeeniveau. De unieke vulkanische bodems, rijk aan mineralen en met uitstekende drainage, in combinatie met de aanzienlijke temperatuurverschillen tussen dag en nacht, geven de Catarratto-wijnen hier een heel distinctief karakter.

De Catarratto Bianco Lucido-kloon is hier de geprefereerde keuze vanwege zijn hogere zuurgraad en verfijndere aroma’s. Wijnen van de Etna tonen een uitgesproken minerale complexiteit, vaak met rokerige tonen, vuursteen en een ziltige frisheid. De fruitaroma’s zijn meer ingetogen en neigen naar groene appel en citroenschil, ondersteund door delicate bloemige tonen. Producenten zoals Terre Nere en Graci maken indrukwekkende Catarratto-wijnen die de unieke vulkanische expressie van Etna perfect vangen. Deze wijnen zijn vaak strakker, met meer spanning en een opmerkelijk rijpingspotentieel.

Centraal en Oost-Sicilië (exclusief Etna)

Buiten West-Sicilië en de Etna is Catarratto ook te vinden in andere delen van het eiland, zij het in kleinere hoeveelheden en vaak als onderdeel van blends. In de warmere, meer landinwaarts gelegen gebieden kan Catarratto een rijkere, vollere stijl produceren met meer tropische fruittonen en een iets lagere zuurgraad. Hier wordt het vaak gemengd met andere lokale variëteiten zoals Inzolia of Grillo om balans en complexiteit toe te voegen.

Over het algemeen blijft Catarratto een Siciliaanse specialiteit. Er zijn nauwelijks significante aanplantingen buiten het eiland, wat de druif een ware ambassadeur maakt van het unieke terroir en de wijnbouwtraditie van Sicilië.

Vinificatie & Wijnstijlen

De veelzijdigheid van Catarratto komt tot uiting in de diverse wijnstijlen die ervan gemaakt kunnen worden, hoewel de focus tegenwoordig steeds meer ligt op hoogwaardige, droge witte wijnen. De keuzes van de wijnmaker tijdens de vinificatie bepalen sterk het uiteindelijke karakter van de wijn.

Droge Witte Wijnen (Still)

Dit is de meest voorkomende en groeiende categorie voor Catarratto.
* Single Varietal: Steeds meer producenten kiezen ervoor om Catarratto als mono-cépage te bottelen, vooral de Catarratto Bianco Lucido-kloon. Het doel is hierbij om de pure expressie van de druif en het terroir te vangen. Deze wijnen worden bijna uitsluitend in roestvrijstalen tanks gefermenteerd en gerijpt bij gecontroleerde temperaturen om de frisheid, primaire fruitaroma’s en minerale tonen te behouden. Vaak wordt er voor een korte periode gerijpt op de fijne droesem (sur lie) om de wijn meer textuur, complexiteit en een subtiele nootachtige toets te geven. Deze wijnen zijn doorgaans helder, fris, met aroma’s van citrus, groene appel, witte bloemen en een kenmerkende minerale afdronk.
* Blends: Catarratto is ook een uitstekende blendpartner. Het wordt vaak gemengd met andere Siciliaanse witte druiven zoals Inzolia (voor zachtheid en florale tonen), Grillo (voor structuur en aroma’s van citrus en amandel), en op de Etna met Carricante (voor zuurgraad, mineraliteit en lengte). In blends draagt Catarratto bij met zijn body, frisse zuren en citrusaroma’s, wat resulteert in complexe en harmonieuze witte wijnen.

Marsala

Historisch gezien was Catarratto een van de belangrijkste druivenrassen voor de productie van Marsala, de beroemde versterkte wijn van West-Sicilië. Samen met Grillo en Inzolia vormde Catarratto de basiswijn voor veel Marsala-stijlen. Zijn neutrale karakter, goede zuurgraad en betrouwbare opbrengsten maakten het een ideale kandidaat voor dit doel. Hoewel de rol van Catarratto in Marsala de laatste jaren is verminderd ten gunste van Grillo, blijft het een deel van de traditie en kan het nog steeds worden gevonden in bepaalde Marsala-blends, waar het bijdraagt aan de structuur en zuurgraad van de versterkte wijn.

Mousserende Wijnen (Spumante)

Een opkomende, maar nog niche-wijnstijl voor Catarratto zijn mousserende wijnen. De natuurlijke zuurgraad en de frisse fruitaroma’s van de druif maken het een geschikte kandidaat voor de productie van Spumante, vaak volgens de Charmat-methode (tankfermentatie) om de fruitigheid te behouden. Deze mousserende Catarratto-wijnen zijn doorgaans droog, knisperend fris, met delicate bubbels en aroma’s van groene appel en citrus. Ze bieden een verfrissend Siciliaans alternatief voor meer bekende mousserende wijnen.

Orange/Skin Contact Wines

Dankzij de relatief dikke schil van Catarratto, vooral de Comune-kloon, en het potentieel voor fenolische extractie, experimenteren sommige avant-gardistische wijnmakers met het maken van ‘orange wines’ of wijnen met verlengd schilcontact. Hierbij worden de witte druivenschillen gedurende dagen of weken samen met het sap gefermenteerd, vergelijkbaar met rode wijnproductie. Dit resulteert in wijnen met een amberkleurige tint, een rijkere textuur en complexere aroma’s, variërend van gedroogd fruit en noten tot aardse en kruidige tonen, met een lichte tanninegrip. Deze stijl is nog zeldzaam, maar toont de verdere, onontdekte potentie van Catarratto.

De keuze tussen roestvrij staal en houtrijping is cruciaal. Voor de meeste droge Catarratto-wijnen is roestvrij staal de voorkeur om de jeugdige frisheid en de zuivere fruitexpressie te behouden. Wanneer hout wordt gebruikt, is dit meestal in de vorm van grote, neutrale vaten (botti) of een zeer korte periode in oudere, gebruikte barriques om textuur en complexiteit toe te voegen zonder de wijn te overheersen met eikenaroma’s.

Spijs & Wijn

Catarratto is een uitstekende gastronomische wijn, wiens frisse zuurgraad, minerale tonen en delicate fruitigheid hem tot een veelzijdige partner maken aan tafel. De wijnen zijn zelden overweldigend en hebben de finesse om een breed scala aan gerechten te complementeren, vooral die uit de mediterrane keuken.

De reeds genoemde klassieke Siciliaanse combinaties zijn uitstekend:
* Pasta met zeevruchten: De frisheid van Catarratto snijdt door de rijkdom van olijfolie en zeevruchten. Denk aan spaghetti alle vongole, pasta met garnalen en citroen, of een risotto ai frutti di mare. De ziltige tonen van de wijn resoneren prachtig met de smaken van de zee.
* Siciliaanse salades: Een frisse salade met tonijn, kappertjes, olijven, tomaten en rode ui, of een panzanella (broodsalade) met verse kruiden, wordt perfect gecomplementeerd door de levendige zuren van de Catarratto.
* Gefrituurde vis: De knisperende zuurgraad van de wijn is ideaal om de vettigheid van gefrituurde vis, zoals calamares fritti, sardine fritte of een mix van fritto misto, te doorbreken en het gehemelte te verfrissen.
* Arancini: Deze iconische Siciliaanse gefrituurde rijstballen, vaak gevuld met ragù, mozzarella of boter, vinden een perfecte tegenhanger in de Catarratto, die de rijkdom balanceert en een frisse afdronk geeft.

Naast deze klassiekers zijn er nog veel meer mogelijkheden:
* Gegrilde witte vis: Een eenvoudig gegrilde zeebaars, dorade of kabeljauw met een scheutje olijfolie en verse kruiden is een hemelse combinatie.
* Gevogelte met citroen en kruiden: Denk aan